Góðan dag kæru félagar.
Ég býð ykkur öll innilega velkomin á fyrsta Eflingarþing sem haldið hefur verið. Ég er innilega glöð yfir því að vera hér með ykkur – ómissandi fólki í allri verðmætaframleiðslu samfélagsins, ómissandi fólki sem heldur uppi velferðarkerfum höfuborgarsvæðisins, ómissandi fólki í verkalýðsfélaginu okkar allra, Eflingu.
Áður en ég segi meira langar mig að biðja ykkur um að gera eitt. Mig langar að biðja ykkur um staldra við og horfa í kringum ykkur, yfir salinn. Mig langar að biðja ykkur um að horfa á fólkið sem situr við sama borð og þið – og á fólkið sem situr allt í kringum ykkur. Horfið á þennan stóra hóp – fjölbreytta hóp – magnaða hóp – sterka hóp. Ég horfi á ykkur og ég upplifi stolt yfir því að vera í sama verkalýðsfélagi og þið – stolti yfir því að fá að vera formaður í félaginu okkar, stærsta félagi verkafólks á Íslandi – öflugasta félagi verkafólks á Íslandi – með öflugasta félagsfólkinu. Það sem við sjáum hér þegar að við horfum í kringum okkur eru ekki aðeins einstaklingar – nei við sjáum nokkuð miklu öflugra. Við sjáum fólk sem heldur samfélaginu öllu gangandi með vinnu sinni. Grundvallarfólk í samfélagi okkar. Grunvallarfólk í baráttunni fyrir réttlátu Íslandi.
Kæru félagar.
Frá því að við hófumst handa árið 2018 við að breyta Eflingu úr lokuðu skrifstofuvirki þar sem að raddir okkar sem tilheyrum stétt vinnuaflsins áttu ekki að heyrast – yfir í opið og lýðræðislegt samfélag Eflingarfólks þar sem allir eru velkomnir, höfum við borið til þess gæfu að horfa alltaf á það sem sameinar okkur – aldrei það sem skilur okkur að. Við búum í veröld þar sem við fáum stöðugt skilaboð um að best sé að fólk skipti sér upp í stöðugt minni og fágætari hópa – hópa byggða á kyni, uppruna, húðlit, trú, kynhneigð og svo mætti áfram telja – skilaboð um að við eigum ekki að byggja brýr á milli verkafólks heldur reisa veggi – veggi sem að halda okkur í fjarlægð frá hvort öðru og minnka þar með líkur okkar á að ná árangri í baráttunni fyrir betra lífi fyrir okkur og fjölskyldur okkar.
Á þessu fyrsta Eflingarþingi, líkt og í öðru starfi okkar, höfnum við þessari sýn alfarið – endanlega. Við komum hér saman til að minna okkur sjálf á, og íslenskt samfélag á eina mikilvægustu staðreynd lífs okkar: Við erum sterkust þegar við stöndum þétt saman – vinnum saman, berjumst saman, sigrum saman. Við erum sterkust þegar við viðurkennum og munum hvað sameinar okkur – það að við erum vinnuafl höfuðborgarsvæðisins – fólkið sem knýr áfram hjól atvinnulífsins og skapar hagvöxtinn. Við ætlum hér vissulega að eiga ánægjulega samveru – ætlum að hitta gamla vini og eignast nýja – borða og drekka saman, grína og hlæja. En við ætlum fyrst og fremst að taka alvörugefnar umræður um alvarleg mál – mál sem snerta líf okkar allra vegna stöðu okkar í þjóðfélagsgerðinni. Og við ætlum sameiginlega að móta afstöðu félagsins til þeirra stóru mála sem skipta verkafólk mestu máli – sem hafa hvað mest áhrif á líf okkar og tilveruskilyrði.
Því að staðreyndin – eins og við auðvitað öll vitum – er sú að við stöndum frammi fyrir fjölmörgum og alvarlegum vandamálum og hindrunum – hindrunum sem verða til vegna stéttaskiptingar þjóðfélagsins og misskiptingarinnar sem henni óumflýjanlega fylgir, líka í löndum sem kenna sig við norræna velferð.
En staðreyndin er einnig sú – það vitum við líka öll – að verkafólk stendur alltaf frammi fyrir hindrunum – þá og nú. Valdastétt samfélagsins reynir ávallt að gera sitt til að koma í veg fyrir að viðurkenning náist fram á því sem ætti að vera óumdeilanlegur sannleikur: Vinnan – vinnuaflið – skapar verðmæti þjóðfélagsins. Þegar við lítum um öxl, sjáum við að saga verkafólks bæði hér og í öðrum löndum, löndum sem mörg ykkar koma frá, er ekki saga af auðveldu lífi og forréttindum. Nei, þessi saga er saga UM baráttu. Saga AF fórnum. Hún er saga af fólki sem skorti völd og auð, sem stóð frammi fyrir því sem virtust óyfirstíganlegar hindranir en sem tókst, í krafti samstöðunnar og óhagganlegri sannfæringu um að vinna þeirri væri uppspretta allra auðæfa og framþróunar í samfélaginu, að brjóta sér leið fram á við, án þess að gefast upp – samfélögunum sem þau byggðu til góða – öllum til hagsbóta. Slík samstaða, slík sannfæring og trú er það sem við eigum að byggja alla baráttu okkar á – þá munum við líkt og þau sem á undan okkur fóru einnig ná árangri. Líkt og þau segjum við: Einungis barátta verkafólks sjálfs getur búið til þrýstinginn sem þarf til að færast nær réttlæti. Atvinnurekendur og stjórnvöld munu aldrei sýna verkafólki þá virðingu sem þau eiga skilið fyrr en verkafólk sjálft kemur saman – sem fjölmennur og skipulagður hópur – og krefur þau um þessa virðingu.
Kæru félagar.
Saga verkafólks og baráttu stéttar vinnuaflsins er ekki aðeins gömul eða fjarlæg saga. Þetta er líka okkar eigin reynsla – þetta er líka saga síðustu ára, síðasta mánaðar – gærdagsins. Hugsum um það sem við höfum áorkað saman á síðustu árum. Rifjum það upp og berum höfuðið hátt – við erum framvarðarsveit íslenskrar verkalýðsbaráttu. Það er staðreynd sem enginn getur neitað.
Hér fyrir aftan mig sjáum við myndir af því sem við höfum verið að gera frá árinu 2018. Við höfum ekki setið auðum höndum – því fer fjarri. Ótrúlega margt hefur drifið á daga okkar – svo margt að engin leið er að fara yfir það allt hér. En við gefum okkur tíma til að skoða nokkra atburði – við lítum t.d. aftur til ársins 2019: Þá hófum við fyrstu verkfallsaðgerðir verkafólks á höfuðborgarsvæðinu í marga áratugi á alþjóðlegum baráttudegi kvenna 8. mars, og fyrstu verkfallsaðgerðir Íslandssögunnar sem bornar voru uppi af hótelþernum. Þennan dag lögðu niður störf nær eitt þúsund hótelþernur – aðallega aðfluttar konur, alls staðar að úr heiminum. Þær gengu út af vinnustöðum sínum, þar sem þær mættu á hverjum degi til að framleiða verðmætin fyrir hóteleigendur á höfuðborgarsvæðinu – gengu saman burt eftir að hafa greitt atkvæði um vinnustöðvun þar sem að 89% þeirra sögðu já við verkfalli.
Verkfallið á Kvennadaginn 8. mars árið 2019 var aðeins byrjunin – þarna náðum við að lífga glæður raunverulegrar verkalýðsbaráttu á Íslandi– glæður í báli sem allir héldu að væri brunnið út – bál sem við mögnuðum upp með krafti okkar og viljastyrk. Veturinn 2020 sýndi félagsfólk Eflingar sem starfar hjá Reykjavíkurborg, ómissandi fólk, sem heldur borginni gangandi með líkamlegri og andlegri erfiðisvinnu í leikskólum, heimaþjónustu aldraðra, á gistiskýlum, við sorphirðu og svo mætti áfram telja, hetjur Reykjavíkurborgar, samfélaginu öllu hvernig afl samstöðunnar virkar. Þegar samninganefnd borgarinnar hlustaði ekki á kröfur okkar um að lækka lægstu laun og leiðrétta sögulega vanmetin kvennastörf héldum við atkvæðagreiðslu um verkföll – 95,5% sögðu já við því að leggja niður störf! Öll borgin fann fyrir krafti okkar og mikilvægi; Borgin er í okkar höndum sögðum við og það sönnuðum við svo að enginn gat neitað því: Nær allir leikskólar borgarinnar lokuðu og enginn gat velkst í vafa um mikilvægi Eflingar starfsfólks sem heldur þeim gangandi dag hvern með vinnu sinni.
Og á stundum þar sem flestir leggja árar í bát og játa sig sigraða hefur félagsfólk Eflingar ekki hikað – haldið áfram – með storminn í fangið. Árið 2023 stóðum við frammi fyrir því að verkalýðshreyfingin, samtök atvinnurekenda, stjórnvöld og ríkissáttasemjari sameinuðust í árás á lögbundinn og stjórnarskrárvarinn rétt okkar til að gera okkar eigin kjarasamninga. Þáverandi ríkissáttasemjari reyndi – með stuðningi frá valdamesta fólk samfélagsins að neyða okkur til að hlýða – dró okkur fyrir dómstóla til að reyna að hafa af okkur félagatalið okkar til að framkvæma ólögmæta atkvæðagreiðslu um ólögmæta miðlunartillögu. Reynt var að stela frá okkur okkar lýðræðislegu réttindum – reynt var að grafa undan lögmæti þess að við sjálf tækjum ákvarðanir um eitt það mikilvægasta sem hægt er að hugsa sér – verð vinnuafls okkar. Allt var reynt – en þó fór slagurinn þannig að félagsfólk Eflingar stóð eftir upprétt og óbugað en ríkissáttasemjari og framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins þurftu að segja af sér – rúnir öllu trausti eftir að hafa fórnað mannorði sínu til að reyna berja okkur til hlýðni. Þennan vetur sýndum við öllum fram á að raunverulegt lýðræði býr í styrk verkafólks og samstöðu – ekki á skrifstofum spilltra og aumra embættismanna á mála hjá auðvaldinu.
Ég fer hér hratt yfir sögu – okkur gefst ekki tími til að ræða allt sem á daga okkar hefur drifið – en ég verð að minnast á baráttu Eflingarfólks sem starfar á hjúkrunarheimilum höfuðborgarinnar síðasta vetur– samstaðan í þeim hópi var mögnuð og skilaði verulegum árangri fyrir meira en 2000 meðlimi Eflingar – með sérstökum aukahækkunum líkt og við náðum fram við Reykjavíkurborg árið 2020.
Þarna gerðum við fyrsta sjálfstæða kjarasamninginn fyrir þann risastóra hóp ómissandi fólks sem starfar á hjúkrunarheimilunum – ástæðan fyrir árangrinum var að hugrakkur og agaður hópur Eflingarfélaga leiddi viðræður og gafst aldrei upp. Slíkan kraft er ekki hægt að berja niður.
Kæru félagar.
Við höfum ekki á síðustu árum ekki aðeins þurft að berjast við atvinnurekendur og íslenska valdastétt – við höfum líka þurft að takast á við fjölmörg vandamál innnan verkalýðshreyfingarinnar – vandamál tengd að hreyfingin hafði yfirgefið raunverulega verkalýðsbaráttu og var þess í stað upptekin af því að tryggja vel settu fólki enn betri lífsgæði – tryggja það að verkafólk kæmi ekki sjálft að kjarasamingagerð heldur væri hún alfarið I höndum háskólamenntaðra sérfræðinga og exel-útreikninga þeirra. Baráttugleði okkar og herská nálgun á stéttabaráttuna afhjúpaði djúpstæðan hugmyndafræðilegan ágreining um það hvernig best væri að berjast. Sú afhjúpun var nauðsynleg og löngu tímabær. Frá fyrstu stundu árið 2018 mætti okkur mikil andstaða – og við höfum frá fyrsta degi þurft að taka erfiðar ákvarðanir í öllum okkar störfum innan hreyfingar vinnandi fólks. Fyrsta spurningin sem við urðum að svara var þessi: Ætlum við að láta skrifstofuvirkið fanga okkur og loka okkur inni svo hægt sé að tryggja óbreytt ástand, áframhald á valdaleysi verkafólks innan íslenskrar verkalýðshreyfingar – eða ætlum við að ögra rótgrónum og skaðlegum hefðum og venjum sem þjóna ekki hagsmunum verkafólks, vinna gegn hagsmunum verkafólks – ætlum við að fara okkar eigin leið, sjálfstæð og djörf? Svar okkar – við ætlum að fara eigin leið – olli gríðarmiklu uppnámi og orsakaði mikil vandamál fyrir okkur – en við vikum aldrei af þeirri braut sem við vildum ganga og gáfumst ekki upp. Þess vegna hefur okkur tekist að skapa okkur raunverulega vígstöðu, þess vegna njótum við loks virðingar – þess vegna getur nú enginn leitt rödd okkar hjá sér. Við rufum þá þögn sem lagst hafði yfir verkalýðsbaráttu á höfuðborgarsvæðinu – við höfnuðum því að þegja, úti í horni, aftast í röðinni. Við höfnuðum því að eina hlutverk vinnuaflsins væri að strita svo að aðrir gætu haft það gott. Við höfnuðum gömlu forystunni og þeirri spillingu og sjálftöku sem hreiðrað hafði um sig í félaginu okkar. Við gjörbreyttum umræðunni – við stigum út úr skugganum og inn í sviðsljósið – sameinuð, sterk, stolt. Við höfnuðum því að væla og barma okkur, vera fórnarlömb, eiga bágt – við sögðum hátt og snjallt svo að allir þurftu að hlusta: „Við sköpum verðmætin – við erum ómissandi“. Við erum aflið sem getur stöðvað allt – og þess vegna erum við erum aflið sem færið samfélagið áfram – gerir það betra – gerir það – gerir það jafnara – gerir það réttlátara.
———–
Kæru félagar.
Sú saga sem ég hef hér stuttlega rakið sannar eitt án nokkurs vafa: þegar við komum saman, skipulögð og baráttuglöð, erum við sterkust. Og um leið og við höfum skipulagt okkur og gert úr félaginu okkar fremstu samtök verkafólks á Íslandi höfum við alltaf fundið tíma til að koma saman í vinskap, gleði og skemmtun. Jólaböll, hátíðarhöld fyrsta maí, matur og menning – slík samvera með vinum og fjölskyldum er líka það sem bindur okkur saman í virðingu og vináttu – verður okkur innblástur þegar við þurfum á honum að halda – þegar takast þarf á við erfiðleika og vandamál.
Kæru félagar.
Það er mikilvægt að við séum öll á sömu blaðsíðu um það hvað þingið okkar er og hvað það er ekki. Ef að við skoðum lög Eflingar er þar ekkert minnst á Eflingarþing og þess vegna hefur þingið ekki formlega stöðu. Þingið er í raun tilraun – vegferð inn á áður ókannað svæði – að frumkvæði stjórnar félagsins í samvinnu við trúnaðarráð.
Og nú við setningu þingsins okkar get ég ekki annað en fyllst tilhlökkunar. 200 Eflingarmeðlimir eru hingað mættir sem þingfulltrúar. Meirihlutinn er þegar virkur í félagslegu og pólitísku starfi félagsins. Trúnaðarmenn, stjórnarmeðlimir, fulltrúar trúnaðarráðs, fólk sem tekið hefur þátt í kjarasamningsviðræðum, verkföllum – baráttu – komið saman til að ræða mikilvæg, hápólitísk málefni og komast að niðurstöðu.
Við erum lífsreynt fólk og þess vegna vitum við að sjaldnast er það svo að í fyrstu tilraun er allt fullkomið. Við þurfum mögulega að takast á við smávægilega vandamál tengd skipulagi hér á þinginu– og það munu eflaust koma upp stundir þar sem við þurfum í sameiningu að finna út úr einhverju sem við sáum kannski ekki fyrir. Þess vegna skiptir máli að við sýnum hvert öðru þolinmæði – verum fyrst og síðast uppbyggileg og vingjarnleg. Við ætlum ekki að þrasa og rífast – við ætlum að ræða saman og hlusta hvert á annað. Ef að hlutirnir ganga ekki nákvæmlega eins og til stóð gerum við ekki of mikið veður úr því – einbeitum okkur að því að finna saman lausn og höldum áfram.
Ef að vel gengur hjá okkur í dag og á morgun, sem ég er reyndar sannfærð um að verði – þá tel ég ekki ólíklegt að Eflingarþing verði haldið aftur og geti orðið öflugur hluti af lýðræðisvakningu félagsins okkar.
Kæru félagar.
Ég er fullkomlega meðvituð um að gríðarlega mörg mál brenna á okkur sem tilheyrum Eflingu. Húsnæðiskostnaður, bæði fyrir leigjendur og eigendur, liggur eins og mara á félagsfólki Eflingar og fjölskyldum. Launaþjófnaður og samningsbrot eru viðvarandi vandamál sem valdastéttin neitar að horfast í augu við – vegna þess að meðlimir hennar verða ekki fyrir glæpnum. Aðstæður á vinnustað og þau fjölmörgu vandamál sem við þurfum þar að takast á við eru skaðvaldur í lífi okkar – dregur úr lífsgæðum okkar með því að valda áhyggjum, álagi og óöryggi. Að þessum málefnum ætlum við að einbeita okkur. Stjórn Eflingar og trúnaðarráð hafa lagt mikla vinnu í undirbúning í aðdraganda þingsins – formaður hvatti meðlimi trúnaðarráðs til að koma á framfæri óskum sínum um hvaða málefni ætti að ræða og byggt á þeim svörum og upplýsingum valdi stjórnin félagsins fjögur málefni sem fyrir liggja í dag:
– Húsnæði: Aðstæður kaupenda og eigenda.
– Húsnæði: Aðstæður leigjenda.
– Launaþjófnaður og brot á kjarasamningum.
– Valdefling á vinnustað.
En þrátt fyrir að þessi fjögur málefni liggi fyrir megum við – og í raun eigum við – ræða allt það sem skiptir máli fyrir Eflingarfélaga. Þetta er okkar þing, okkar rými og okkar verkalýðsfélag. Við ætlum að eiga opinskáar og einlægar samræður um málefni félagsfólks – kannski ekki um hvað sem er – við geymum það kannski þangað til í þingveislunni… en um næstum hvað sem er!
En ég bið þó um skilning ykkar varðandi þetta: Til að viðhalda fókus og tryggja að afrakstur vinnu þingsins sé alveg skýr hjálpumst við öll að við að fyrrnefnd fjögur atriði séu það sem aðal fókusinn er á.
Við höfum sem veganesti fjórar vel útfærðar tillögur um þessi málefni, mótaðar af trúnaðarráði eftir ítarlegar umræður. Það er mikilvægt að við beinum sameiginlegri orku okkar að því að skila öflugum, samhljóða eða nær samhljóða yfirlýsingum úr starfi hópanna. Markmið hvers hóps í hópavinnunni er að leitast við að ná samstöðu með því að leyfa öllum röddum að heyrast.
En ég vil að það komi skýrt fram að þó að hugmyndir og umræður verði ekki að ályktunum hér á þinginu þýðir það ekki að ekkert verði um hana. Hér á þinginu eru hópstjórar og ritarar og þau hafa það hlutverk að rita niður allar hugmyndir og vangaveltur, jafnvel þótt þær tengist ekki efni ályktananna beint, því við viljum að til staðar verði áreiðanlegar heimildir um allt það sem brann á hjörtum Eflingarfélaga á Eflingarþingi í febrúar 2026, til þess að stjórn og trúnaðarráð geti haldið áfram að vinna úr því í komandi starfi.
Ég ætla aðeins að segja nokkur orð um lýðræðið. Oft er látið eins og lýðræðið sé ekkert annað en reglur og lög og atkvæðagreiðslur á nokkurra ára fresti. Auðvitað er þetta allt saman mjög mikilvægt – en staðreyndin er sú að raunverulegt, lifandi lýðræði er blanda af tveimur grundvallaratriðum; formlegum reglum og svo þátttöku fólks í því að ræða og móta það sem skitir á endanum öllu mál – sem er niðurstaðan um það hvert skuli stefna, í hvaða tilgangi og með hvaða aðferðum. Og til að það geti gerst þarf fólk að finna að á það sé hlustað! – að það sé velkomið í umræðunni! – fólk þarf að upplifa virðingu! – og að það sé alveg augljóst að rödd þeirra sé mikilvæg!
Við í Eflingu getum átt fullkomnastu lög í öllum heiminum, en ef félagsfólk okkar upplifir sig ekki velkomið, ef það upplifir ekki að rödd þeirra og skoðanir séu ekki teknar alvarlega þá hefur okkur mistekist hraparlega. Þá eru lögin ekki einu sinni virði pappírsins sem þau eru rituð á: Því lýðræði snýst um að byggja upp raunverulega þátttöku – um að skapa rými eins og hér í dag og á morgun – þar sem að fólk VILL TAKA ÞÁTT af því það veit að á það er hlustað!
Því ætlum við öll, þegar við hefjum þetta sögulega þing, að standa saman í því að muna þetta: Við ræðum málin af ástríðu og við komum skoðunum okkar á framfæri af staðfestu – við megum vera ósammála, þannig æfum við okkar í að tala og hlusta, útskýra og skilja – þannig skerpum við hugmyndir okkar og afstöðu. En við ætlum ekki að gleyma því – við ætlum aldrei að gleyma því – að við erum í sama liði, í dag og á morgun – þannig getum við verið í sama liði alla daga.
Því að baráttan sem fram undan mun, líkt og sú sem að baki er, krefjast einingar og djúpstæðrar samstöðu. Hún mun krefjast þess að við horfum á allar þær fjölmörgu og raunverulega hindranir sem í vegi okkar eru – auðvaldið sem telur sig mega ráða öllu og eiga allt, stjórnmálastétt sem vill frekar vinna að hagsmunum hinna ríku en að tryggja réttlátt samfélag, atvinnurekendur og yfirmenn sem vilja fara sínu fram án þess að taka tillit til þess sem VIÐ viljum og VIÐ þurfum á að halda – og segjum, svo hátt að enginn getur látist ekki heyra, enginn getur látist ekki skilja – einni röddu:
Við erum vinnuaflið.
Við sköpum verðmætin.
Við erum ómissandi.
Við erum Efling.
Og „við erum óstöðvandi þegar við tökum ákvörðun um að standa saman!
Við ætlum að gera þetta fyrsta Eflingarþing að stórsigri. Frá árinu 2018 höfum við skrifað sögu verkafólks höfuðborgarsvæðisins – hefjumst nú handa við að skrifa næsta kafla.
Ég lýsi því yfir að fyrsta þing Eflingar er hér með sett!