Íslenskur leigumarkaður er ekki aukaatriði eða plástur á húsnæðismarkaði. Fjölmargir Eflingarfélagar eru á leigumarkaði til langs tíma og verða vandamál leigumarkaðarins ekki leyst með því einu að vonast til að leigjendur komist í eignarhúsnæði.
Þetta er inntak ályktunar sem samþykkt var á Eflingarþingi 27. febrúar síðastliðinn þar sem grundvallarumbóta á íslenskum leigumarkaði er krafist. Í ályktuninni eru tíundaðar kröfur Eflingar stéttarfélags til íslenskra stjórnvalda til að takast á við þann mikla vanda sem uppi er á leigumarkaði. Helstu kröfurnar eru meðal annars:
- Setja lög og reglur sem takmarka skyndilegar leiguverðshækkanir, styðja langtímasamninga og umbuna traustum leigjendum.
- Tryggja reglubundið eftirlit með leiguhúsnæði til að meta ástand og sanngjarnt verð.
- Leigusamningar skulu vera í íslenskum krónum.
- Húsaleigubætur verði einstaklingsbundnar, byggðar á tekjum hvers leigjanda.
- Setja skal upp gagnagrunna yfir leigjendur og leigusala, til að stuðla að gagnsæi.
- Takmarka verður stórtæka skammtímaútleigu fyrir ferðamenn.
- Stórauka þarf framboð leiguhúsnæðis og tryggja þarf hlut óhagnaðardrifinna leigufélaga í slíkri uppbyggingu. Þá ætti að stofna húsnæðisfélag fyrir verkafólk þar sem mögulegt væri að eignast íbúðir með kaupleigu.
Ályktunin fer hér á eftir í heild sinni.
Húsaleiga
Íslensk stjórnvöld verða að horfast í augu við þá staðreynd að leigumarkaðurinn er ekki aukaatriði eða plástur á íslenskum húsnæðismarkaði. Fjölmargir Eflingarfélagar eru á leigumarkaði til langs tíma og þurfa að treysta á húsaleigusamning sem líflínu í tilveru sinni. Vandamál leigumarkaðarins verða ekki leyst með því einu að vonast til að leigjendur komist í eignarhúsnæði. Á heilbrigðum húsnæðismarkaði getur fólk valið milli þess að eignast húsnæði á viðráðanlegu verði eða að leigja með öruggum og hagkvæmum hætti. Það þarf að koma á mannúðlegum, regluvæddum og stöðugum leigumarkaði sem er raunhæfur valkostur fyrir vinnandi fólk líkt og þekkist í okkar nágrannalöndum.
Eflingarfélagar gera eftirfarandi kröfur til íslenskra stjórnvalda í málefnum leigumarkaðarins:
- Langt því frá nóg hefur verið gert til að koma böndum á heimildir leigusala til að gera tilveru leigjenda að leiksoppi. Setja þarf lög og reglugerðir sem tryggja sanngjarnar og áreiðanlegar hömlur á leiguverðshækkunum, hvetja til þess að samningar haldist til lengri tíma og umbuna traustum leigjendum sem uppfylla öll skilyrði leigusamnings.
- Tryggja þarf að viðeigandi yfirvöld (t.d. HMS) geti sinnt eftirliti samkvæmt heimildum sem innleiða verður til þess að þessar reglugerðir og lög séu virt.
- Framkvæma þarf reglubundið eftirlit með leiguhúsnæði, til dæmis á tveggja ára fresti, þannig að hægt sé að meta ástand, ákvarða sanngjarnt markaðsverð og tryggja gæði, öryggi og gagnsæi á leigumarkaði.
- Leigusamningar skulu vera gerðir í íslenskum krónum, en ekki í erlendum gjaldmiðlum.
- Leigusalar skulu bera ábyrgð á að skráning leigjenda sem búa í leiguhúsnæði sé rétt og uppfærð.
- Húsaleigubætur ættu að reiknast út einstaklingsbundið, byggt á persónulegum tekjum hvers leigjanda, frekar en á sameiginlegum tekjum. Slík aðferð væri samkvæmari grein 76 í Stjórnarskrá Íslands, sem tryggir einstaklingsbundin rétt til félagslegrar aðstoðar.
- Einnig er mikilvægt að setja upp gagnabanka yfir leigjendur og leigusala. Aðgangur að slíkum upplýsingum stuðlar að heilbrigðum leigumarkaði með auknu trausti og gagnsæi í ferlinu fyrir báða aðila.
- Auk þess þarf að tryggja aðgang að óháðum aðila sem bæði leigjendur og leigusalar geta leitað til, til að skrá og varðveita myndir af ástandi íbúðar fyrir og eftir leigu. Slík skráning getur nýst sem hlutlaus sönnunargögn og stuðlað að sanngjörnu uppgjöri tryggingar/innborgunar við lok leigutíma.
- Taka þarf mun harðar á þeirri meinsemd sem er skammtímaútleiga á íbúðarhúsnæði fyrir ferðamenn. Útleiga heimilis í skamman tíma innan árs getur átt rétt á sér sem aukabúgrein hjá fjölskyldum. En slíkt á ekki að vera stórtæk atvinnugrein fjárfesta og braskara sem sölsar undir sig verulegan hluta af íbúðarhúsnæðinu sem fólkið í landinu þarf til að geta lifað öruggu og eðlilegu lífi.
- Auka þarf framboð af leiguhúsnæði, sem lið í viðameiri, fjármagnaðri og tímasettri húsnæðisáætlun stjórnvalda sem unnin er samkvæmt traustum spám og í samráði við sveitarfélögin. Tryggja þarf hlut óhagnaðardrifinna leigufélaga í þeirri uppbyggingu, til að mynda í gegnum Bjarg sem hefur sannað gildi sitt sem hnitmiðað úrræði fyrir fólk á lægri launum. Einnig ætti að setja á fót húsnæðifélag fyrir verkafólk þar sem möguleiki er á að eignast íbúðirnar í gegnum leigu.